Waarom blijven we scrollen en wie is daarvoor verantwoordelijk?

Ashanti is een van de MIND Us-ambassadeurs en vertelt in dit blog over een ervaring die veel jongeren zullen herkennen: even een filmpje kijken en voor je het weet ben je een uur verder. Van de perfecte ochtendroutines op Instagram tot eindeloos scrollen door korte video’s: social media kunnen invloed hebben op hoe je je voelt én je zelfbeeld. Tegelijkertijd biedt je telefoon ook ontspanning, informatie en verbinding met anderen.

Ashanti deelt haar persoonlijke ervaringen en legt de vragen die deze bij haar oproepen voor aan assistent professor Loes Pouwels en onderzoeker Lara Vreeswijk. Vanuit de wetenschap gaan zij in op wat we weten over socialmediagebruik en mentale gezondheid. Waarom zijn social media zo aantrekkelijk? In hoeverre zijn apps ontworpen om ons te laten blijven kijken? En waar ligt de verantwoordelijkheid voor gezond gebruik: bij jongeren zelf, de platforms of de overheid?

“Om 5.00 uur gaat mijn wekker. Eerst mijn skincare routine, daarna door naar pilates. Vervolgens een matcha en natuurlijk een gezond ontbijtje met avocado en ei.”

.

Dit is mijn social media feed gericht op ‘de perfecte ochtendroutine’ geschikt als het begin van een productieve dag. Mijn feed stroomt er vol mee en het lijkt bijna een trend geworden om een ‘aesthaetic’ routine te hebben. Ik zie zelden een video met een realistische, messy ochtendroutine voorbijkomen. Daardoor ontbreekt er voor mij kwetsbaarheid en herkenning in dit soort video’s. De blootstelling aan het perfecte plaatje op social media, van ochtendroutine tot leefstijl en meer, is van invloed op mijn mentaal welzijn. Het geeft mij soms het gevoel dat ik achterloop als ik niet net zo productief bezig ben als sommigen op social media. Als ik uitslaap en op een dag niet gesport heb, heb ik het gevoel dat ik niet productief bezig ben geweest.

Daarnaast merk ik dat ik bij korte video’s, zoals Instagram Reels en YouTube Shorts, makkelijk blijf scrollen en steeds benieuwd ben naar het volgende filmpje. Voor ik het weet ben ik uren verder, mis ik tijd voor andere dingen en blijf ik achter met een gevoel van onrust en beperkte zelfcontrole.

Aan de andere kant heeft telefoongebruik een positieve invloed op mijn mentaal welzijn doordat het bellen met vrienden/familie/collega’s verbinding geeft, spelletjes spelen rust en ontspanning biedt en informatie opzoeken op Google zelfstandigheid geeft voor het opdoen van kennis.

Ik vraag me dan ook af: Wat zorgt er nu voor dat jongeren zoveel op hun telefoon zitten? En in hoeverre zijn smartphones en apps ontworpen om ‘verslavend gebruik’ te stimuleren? En bij wie ligt de verantwoordelijkheid: de gebruikers of de ontwerpers?

Waarom is social media zo aantrekkelijk?

Bij social media spelen beloningssystemen in de hersenen een rol, waaronder dopamine. Het stofje dopamine is betrokken bij motivatie en het ervaren van plezier. Social media maken vooral gebruik van deze natuurlijke systemen, waardoor gebruik aantrekkelijk kan zijn. Ook het ontwerp van social media maakt het aantrekkelijk. Een belangrijk element is onvoorspelbaarheid: je weet niet precies wanneer je een like, reactie of interessante video te zien krijgt. Door deze onverwachte beloningen blijf je terugkomen. Daarnaast zorgen algoritmes ervoor dat je content te zien krijgt die goed aansluit bij je interesses, afgewisseld met nieuwe of verrassende video’s.

Individuele verschillen

Niet iedereen ervaart social media op dezelfde manier. Veel jongeren gebruiken het juist voor positieve dingen, zoals contact met vrienden, ontspanning of het vinden van steun in online communities. Tegelijkertijd kan sociale vergelijking ook een negatieve rol spelen. Jongeren zien vaak vooral de beste momenten van anderen, wat kan leiden tot onzekerheid of druk, met name bij meisjes. Ook zijn jongeren met offline sociale of mentale problemen, zoals eenzaamheid en depressie online extra kwetsbaar.

Wanneer het een probleem wordt

Voor de meeste jongeren is social media gebruik geen probleem en past het binnen een gezonde balans. Toch is er een kleinere groep waarbij het gebruik problematisch wordt. Zij hebben moeite om te stoppen, denken er veel aan of merken dat school, slaap of andere activiteiten eronder lijden. Ook kunnen er spanningen ontstaan met ouders of vrienden. In deze gevallen kan social media bijdragen aan minder welzijn.

Verantwoordelijkheid platforms en overheid

Omdat ontwerpkeuzes invloed hebben op gebruik, ligt er een grote verantwoordelijkheid bij platforms. Denk aan het beperken van algoritmes, eindeloos scrollen en het modereren van negatieve content.

Tegelijkertijd heeft de overheid samen met scholen en ouders een rol in het stimuleren van gezond gebruik en digitale vaardigheden, zonder social media volledig negatief te benaderen. Hiervoor is het van belang dat we in gesprek blijven gaan met jongeren.

Wat kan je zelf doen?

De belangrijkste factor blijft balans. Bewust omgaan met schermtijd, meldingen beperken en afwisselen met offline activiteiten zoals sporten, hobby’s en face-to-face sociale contacten helpt om social media gezond te gebruiken. Maak afspraken met elkaar over telefoonvrije momenten. Het doel is niet altijd om social media volledig te vermijden, maar om er op een bewuste en evenwichtige manier mee om te gaan.

Waarom blijven we scrollen en wie is daarvoor verantwoordelijk?